सम्पादकीय
कुनै पनि समुदायको संस्कृति, परम्परा र पहिचान एकै दिनमा निर्माण भएको हुँदैन। पुस्तौँपुस्ताको जीवन–अनुभव, संघर्ष, त्याग, बलिदान, सामाजिक अभ्यास र सामूहिक चेतनाबाट संस्कृति निर्माण हुँदै आएको हुन्छ। अनेकौँ कठिनाइ पार गर्दै स्थापित भएका यस्ता मौलिक परम्पराले समुदायको इतिहास, जीवनशैली र पहिचानलाई पुस्तादेखि पुस्तासम्म जोड्ने काम गर्छन् । लामो अभ्यासले सार्थकता पाएको हुन्छ । जिवन र संस्कार पद्धतीको निर्माण भई मौलिक्ता उद्धभवको चरण पार गरेको हुन्छ । यी चरणहरु विभिन्न समस्या र कठिनाई पार गरेर एक रुप लिएको हुन्छ । ती समस्या र कठिनाई सहजै पार गरेको हुँदैन । रगतको थोपा–थोपा समर्पणगरी एकताको भाव पैदा भएको हुन्छ । अग्रजको यी संघर्षले जिवन जिउन सिकाएको चक्रले संस्कार, संस्कृति, चाड, पर्वको प्रादुभाव भई निरन्तर मान्दै आएका छौ । जितिया, फगुवा, सिरुवा, नेमानी, अखारी जस्ता ऐतिहासिक परमपरागत संस्कार र संस्कृति मान्दै आएका छौँ । हामी गर्व गछौँ मेरो संस्कार छ, हाम्रो मौलिक्ता छ, म–हामी थारु हौँ । आदिवासी हौँ । भनेर आफ्नो पहिचान गर्छौ । तर पछिल्लो समय संस्कृति संरक्षण र प्रवद्र्धनका नाममा गरिने केही कार्यक्रमको स्वरूपमाथि गम्भीर बहस आवश्यक देखिएको छ ।
हाम्रा थारु समुदायका पहिचानहरु संरक्षणको नाममा, प्रवद्र्धनको नाममा पश्चिमी संस्कृतिको शैली अपनाउँदै गएका छौँ । फेशन शो मार्फत देखावटी बनावटीमा प्रस्तुत हुन्छौ । अर्काले रचेको शैलीले अंग प्रदर्शन, शरीरको रंग प्रदर्शन गर्नु, आफ्नै भेषभुषा धारणगरी अर्काकै शैलीमा प्रस्तुत हुनु रंगभेदी, कन्छेदी, दलालरुपीमा मात्र सिमिति हुदैछौँ । यस दलालरुपीमा केही थारु संघसंगठनले पनि क्षणिक प्रभाव पार्न, स्वार्थ सिर्जना गर्न यस्ता खालको कार्यक्रममा प्रवेश गरिसकेका छन् । उनीहरु लतले प्रभावित भै सकेका छन् । आफ्नो अग्रजको रगत, त्याग, बलिदानी, सघर्षलाई खरिद विक्रीमा उदण्ड भै सकेका छन् । तथापी यस्ता खालको शैली प्रवृतिले क्षणिक हुन सक्छ तर दिर्घकालिन हुन सक्दैन ।
केही दिन अगाडि जितिया पर्वलाई मौलिक्ता शब्द माथी विकृतिले प्रहारगरी सामाजिक संजालमा प्रचारवाजी भएको देखियो । “मिसेस जितिया” कार्यक्रमको नाम दिएर थारुको संघर्षको संस्कार बिशुद्ध भगवानको नामले नामाकरण पर्व जितियालाई मिसेस बनाउने कार्य भयो । जितिया भगवानको रुपमा धार्मिक आस्थाले मनाउने पर्व हो । थारुको सामाजिक पहिचानको स्थापित पर्व हो । जुन पर्वमा धार्मिक विधि अपनाएर मनाइन्छ, प्रवद्र्धन गरिन्छ । हामी भगवानलाई शब्दमा अगाडि जय जितमहान लगाएर आदर सम्मान गछौँ । धार्मिक शब्दको उच्चारण गछौँ । तर के अब जिमुत वाहन भगवानलाई मिसेस जितमहानकी जय भनौ । जितिया बाहेक अन्य धार्मिक आस्था मान्ने गणेश भगवानलाई मिस्टर गणेश भगवानकी जय भनौ । मिस्टर हनुमानकी जय भनौ । मिस्टर सौन धामी, मिस्टर विच्छु धामी भनौ । दशै आउँदै छ मिसेज दुर्गा भवानी भनौ । यो भाष्य तर्फ किन जाँदै छौँ । यसै भाष्यलाई हेर्ने हो भने थारुको विशुद्ध धार्मिक पूजा गर्ने स्थल ग्रामथान, डिहवार थान, सिराथानलाई सिरा मन्दिर, ग्रामथान मन्दिरको नामाकरणगरी पूजा स्थल अतिक्रमको चपेटामापरी नामेट पारेका छन् । किन हामी मौलिक नामाकरणलाई अपभ्रंस गराउने तर्फ केन्द्रित हुँदैछौँ । यस अपभ्रंसका लागि जहाँ थारु संगठनकै भनाउँदा थारु बुद्धिजिवी, थारु कानुन व्यवसायी, थारु कल्याणकारिणी जस्ता केन्द्रिय सदस्य, महिला सभा जस्ले संगठनको विधिविधानलाई लातमा घिसारेर यस्ता प्रवृतिमा उन्मात भै रहेका छन् । जितिया बिशेष गर्ने कार्यक्रममा पनि उधेश्य परक हुँदैन, आधुनिक गीत, नृत्य प्रस्तुत गर्ने पर्वमा परिनत भै सकेको छ । हालको पुस्ताले जितिया पर्व लागे संगै नृत्य गर्नु पर्छ भन्ने मानिस्थीतमा पुगिसकेका छन् । यति सम्म की साँस्कृतिक पहिचानको भेषभुषा लगाएर विकृति मानिएको बियरको बोतल बोकेर नाकारात्मक तवरले प्रस्तुतमा उत्रि सकेका छन् ।
थारु समुदायका विभिन्न संस्कार, संस्कृति, पर्वहरुलाई रिती–थिती बसाल्न यी यस्ता पश्चिमी प्रवृति अंगालेर हाम्रा अग्रजहरुले यहाँ सम्म ल्याएका हुन् त, । के हामी भूमि पुत्र, मुलवाशी कहलाका हौँ । पकै पनि होइन । इतिहास साक्षी छन् । आफ्नै शैली, बाध्यबाधन, परम्परागत कार्यक्रम, कथा वाचन र आफनै स्रोत साधनले निरन्तरता दिदै आएकाले हामी थारु मुलवाशी र आदिवासीमा गर्व गर्दैछौँ । तर यी अपभ्रंसकारीहरुको अचेत अवस्थाले राज्यले पनि उपनीवेश लाद्ने गरेको छ । अन्तराष्ट्रिय कानुन, सन्धि समझौता, राष्ट्रिय कानुले पनि साथ छोड्दै थारु समुदायले कालो दिन, कालो दिवस, विद्रोह दिवसको उपजलाई मान्नु पर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ ।
यस उपजहरुलाई समाप्त पार्न आफ्नै मौलिक्ताले प्रहार गर्न सके मात्र संघर्षपूर्ण जीत हुन सक्छ । यो नेपाल र छिमेकी मुलुक भारतले पनि यसै नीति अपनाएर स्वतन्त्रता अपनाएको इतिहास छन् । तसर्थ सचेत हौँ । जितिया पर्व लगायतका संस्कार संस्कृतिहरुको मौलिक्ता र परम्परागत कार्यक्रमले प्रवद्र्धन गरौँ । आधुनिक्ताको नाममा तडकभडक, पश्चिमी शैली र फेशन शो ले होईन । विकृति छिटै संस्कृति लामो अभ्यासले आउँछ ।
अन्ततः अपभ्रंशकारी, रंगभेदी, कन्छेदी, परिचालित वंशगद्धारहरु आफु फोहोरको नालामा जान्छौँ–जान्छौ परिवारको सदस्यलाई धकेल्ने कार्य नगरौँ ।